Η ΠΑΓΙΔΑ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟΥ


Το ειδικό λεξιλόγιο της γραφειοκρατίας είναι μεγάλο μυστήριο. Οι γραφειοκράτες έ­χουν φτιάξει μια δική τους γλώσσα, που χρησιμεύει για να κρατάει μακριά την πράξη και να διαιωνίζει την αοριστολογία, με βάση την οποία λειτουργεί ολόκληρο το σύστημα.

Οι ψυχολόγοι μιλούν για τους ανθρώπους με όρους που σε τρο­μάζουν. Μοιράζουν ταμπέλες με ψυχολογικές ορολογίες και ξεχνούν ότι αναφέρονται σε ανθρώπους. Έτσι, μιλούν για μανιοκαταθλιπτικούς, ψυχοπαθητικούς, κοινωνιοπαθητικούς, σχιζοφρενείς, εγκεφαλικά διαταραγμένους (ή με εγκεφαλικές δυσλειτουρ­γίες) και τα παρόμοια. Οι ετικέτες αυτές εξυπηρετούν ίσως το θεραπευτή, είναι όμως επικίνδυνες γιατί συχνά θυματοποιούν τα άτομα - που δεν αντιμετωπίζονται πια σαν ανθρωπινά πλάσματα, αλλά σαν συλλογή συμπτωμάτων.

Μόλις ένα άτομο πάρει την ετικέτα του, χάνει την ανθρώπινη ιδιότητά του. Αν χαρακτηρίσεις ένα παιδί «αυτιστικό» και πιστεύεις ότι ο αυτισμός είναι ανίατος, τότε έχεις χάσει κάθε ελπίδα για το ανθρώπινο πλάσμα. Στο έργο του Σήκω γιε μου ο Μπάρι Κάουφμαν διηγείται την ιστορία δυο αφοσιωμένων γονιών, που αρνή­θηκαν να δεχτούν τη διαγνωστική ταμπέλα του αυτισμού για το μικρό τους γιο και αφιερώθηκαν ολοκληρωτικά στην προσπάθεια να τον βγάλουν από το μυστηριώδες ζωντανό κώμα, όπου βρισκό­ταν. Όταν τον ξαναπήγαν στους διάφορους γιατρούς, που τον είχαν χαρακτηρίσει «αυτιστικό», αυτοί τους είπαν ότι είχε γίνει λάθος διάγνωση, γιατί ο αυτισμός είναι ανίατος. Αυτή είναι η λογική του Κατς-22, που εφαρμόζεται ξανά και ξανά από αυτούς που χρησιμοποιούν τις ετικέτες για να προστατέψουν τις θεωρίες τους, αδιαφορώντας όμως για τα ανθρώπινα πλάσματα. Όσο κι αν δεν το προτιμούν οι επαγγελματίες, είναι πολύ πιο λειτουργικό να χαρακτηρίζει κανείς τις συμπεριφορές αντί για τα άτομα. Για παράδειγμα, το «Χαρακτηρίζεται από μια διάθεση παραμονής στο κρεβάτι ή μια διάθεση μη-ομιλίας» είναι προτιμότερο από το χα­ρακτηρισμό κάποιου ως καταθλιπτικού ή βωβού.

Η νομική ορολογία είναι ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα. Οι δικηγόροι έχουν φροντίσει ώστε οι νόμοι να είναι γραμμένοι με τρόπο που να μην μπορεί ο καθένας να
καταλάβει τους όρους ενός συμβολαίου. Έτσι ο πολίτης αναγκάζεται να μισθώσει τις υπηρεσίες ειδικά εκπαιδευμένων αποκρυπτογράφων, προκειμένου να διαλευκάνει το νόημα των συμβολαίων, των συμφωνητικών μισθώσεως, των διαθηκών και των ασφαλιστικών συμβολαίων. Κάθε προσπάθεια απλοποίησης των νόμων προσκρούει στην αντίστάση των νομικών. Οι οργανώσεις πολιτών, που προσπαθούν να απλοποιήσουν τις διαδικασίες του διαζυγίου ή των ασφαλιστικών συμβολαίων, βρίσκονται αντιμέτωπες με το νομικό κατεστημένο, που χρησιμοποιεί αυτό ακριβώς το είδος των ακατανόητων γρίφων. Όλα αυτά γίνονται προκειμένου να προστατευθούν τα «συμφέροντα» των ανθρώπων, που κερδίζουν τη ζωή τους χάρη στο ότι είναι οι μόνοι που ξέρουν να χειρίζονται αυτούς τους γρίφους - και, βέβαια, θα κάνουν τα πάντα για να κρατήσουν τα «ανειδίκευτα» χέρια μακριά από την πίτα.

Οι κυβερνητικές υπηρεσίες είναι ειδικές στη χρησιμοποίηση λεξιλογίου που συσκοτίζει το νόημα, θυματοποιώντας έτσι τον κόσμο που ζητά να εξυπηρετηθεί. Οι στρατιωτικοί είναι το πιο κλασικό παράδειγμα. Το Πεντάγωνο, μια από τις μεγαλύτερες γραφειοκρατίες μέσα στην κυβέρνηση, έχει δημιουργήσει το δικό του ακατανόητο υποκώδικα, με κανονισμούς εις τετραπλούν για την κάθε περίπτωση, διατυπωμένους σε τόσο περίπλοκη και ακατα­νόητη γλώσσα, που είναι αδύνατο στο μέσο άνθρωπο να βγάλει το παραμικρό νόημα.

Ύστερα από χρόνια περιπλάνησης στη γραφειοκρατική γλωσ­σολογική ζούγκλα της Υπηρεσίας Δημόσιας Υγείας της Αμερικής, ένας εξηντάχρονος δημόσιος υπάλληλος, ο Φίλιπ Μπρόουτον, βρήκε τελικά μια σίγουρη μέθοδο μετατροπής της ταλαιπωρίας του σε ικανοποίηση - από γλωσσική άποψη. Ονομαζόμενο κατ’ ευφημισμό Σύστημα Προβολής Αερολογικών Φράσεων, το σύστη­μα του Μπρόουτον χρησιμοποιεί ένα λεξιλόγιο από 30 προσεκτικά διαλεγμένες «αερολογίες». Το αντιγράφουμε από το περιοδικό Ti­mes, της 9ης Φεβρουαρίου 1976, σελίδα 27 (συμπλήρωμα στο Ar­my Times I Navy Times I Air-Force Times):

Στήλη 1 Στήλη 2 Στήλη 3

0. Απαρτιωμένος 0. Διεύθυνση 0. Επιλογή

1. Ολικός 1. Οργανωτικός 1. Ευκαμψία

2. Συστηματοποιημένος 2. Ελεγχόμενος 2. Ικανότητα

3. Παράλληλος 3. Αμοιβαίος 3. Κινητικότητα

4. Λειτουργικός 4. Ψηφιακός 4. Προγραμματισμός

5. Ανταποκρινόμενος 5. Λογιστικός 5. Έννοια

6. Επιλογικός 6. Μεταβατικός 6. Χρονική φάση

7. Συγχρονισμένος 7. Αυξητικός 7. Προβολή

8. Συμβιβάσιμος 8. Τρίτη γενιά 8. Μηχανικός εξοπλισμός

9. Ισοζυγισμένος 9. Στρατηγική 9. Συγκυρία

Ο Γ. Τζ. Φάρκαρσον εξηγεί στο περιοδικό Times πώς μπορούν σι γραφειοκράτες να απλοποιήσουν το έργο της συσκότισης των γεγονότων, «Σκεφτείτε οποιοδήποτε τριψήφιο αριθμό και μετά διαλέξτε την αντίστοιχη αερολογία από την κάθε στήλη. Για παρά­δειγμα, ο αριθμός 736 μας δίνει το «συγχρονισμένη αμοιβαία χρο­νική φάση», μια φράση που μπορείς να την χώσεις σε οποιαδήποτε αναφορά, σίγουρος ότι θα της προσδώσει τον απαιτούμενο ήχο της αυθεντίας. Κανείς δε θα καταλάβει ποτέ τι είναι δυνατό να εννοείς μ' αυτό, το σημαντικό όμως είναι ότι κανένας δε θα το παραδεχτεί.

Αυτό το γλωσσικό παιχνίδι μπορεί να παιχτεί σε οποιοδήποτε οργανισμό ή υπηρεσία, που έχει το δικό της λεξιλόγιο - στις μεγά­λες επιχειρήσεις, την ιατρική, τη νομική, την ψυχιατρική, τις α­σφάλειες, τους λογιστές, τις δημόσιες υπηρεσίες κλπ. Ο μοναδι­κός τρόπος να γλιτώσεις τη γραφειοκρατική θυματοποίηση είναι να την αποφεύγεις όποτε είναι δυνατό. Κι όταν αυτό δε γίνεται, πρέπει να την πλησιάζεις έχοντας πλήρη επίγνωση του πώς δου­λεύει. Έτσι θα αποφύγεις τον εκνευρισμό γι' αυτά που σου τυχαί­νουν. Άλλωστε μπορείς να αρνηθείς να μπερδευτείς με γραφειο­κράτες υπαλλήλους, όποτε είναι δυνατό. Πρέπει να αγνοήσεις το λεξιλόγιο και τα άλλα γραφειοκρατικά εμπόδια και να μην αφή­σεις να σε παρασύρουν τέτοιες παράλογες συμπεριφορές.